Kazernes

Gebouwen

Bolwerken

Poorten

Kazernes

Bunkers

LEIDSE KAZERNES
EN MILITAIRE GEBOUWEN

Inleiding

"Op 12 januari 1807 werd Leiden getroffen door de kruitramp, toen een met 37.000 pond buskruit geladen schip in het Steenschuur ontplofte. De nog maar kort in functie zijnde koning Lodewijk Napoleon kwam nog dezelfde avond kijken en beloofe, diep geroerd, alles te zullen doen wat in zijn macht lag, om Leiden er weer bovenop te helpen.
's Konings wil was wet voor zover de schatkist het toeliet en dus werd begonnen om het door Leiden ingediende verlanglijstje af te werken.
Een van de gemakkelijkste toezeggingen betrof het legeren van een flink aantal soldaten in de stad [...]

De belofte dat Leiden op een garnizoen of althans een vast aantal legeronderdelen mocht rekenen, werd door het stadsbestuur goed onthouden en steeds weer bij hogere overheden in herinnering gebracht. En die hogere overheid probeerde telkens deze zoveel mogelijk na te komen" (BAAR1989)

"Tot 1860 was de zorg voor den bouw en het onderhoud der door het Rijk noodzakelijk geachte militaire gebouwen en inrichtingen opgedragen aan het stadsbestuur; zoowel als maatregel van bescherming als tot bevordering der winkelnering, werd het aanwezig zijn van een talrijk garnizoen van overwegend belang geacht, waarvoor men zich gaarne geldelijke offers getroostte [...]

In October 1860 had de definitieve afstand van alle kazernegebouwen c.a. aan het Rijk plaats, waarna deze tak van gemeentezorg voor goed was opgeheven; van dien afstand waren alleen uitgesloten de beide kruittorens aan den Vestwal, alsmede de lokaliteiten in het voormalige Catharina-gasthuis, welke alle aan de Gemeente bleven" (DRIE1931).

(Bronnen:
Het leven en de geschriften van den Stadsarchitect SALOMON VAN DER PAAUW (1794-1869) II. Zijne geschriften;
Jantjes van Leiden) Kazernes, kampen en legerplaatsen;
Leiden als garnizoensplaats;
Verdediging & Verzet, Open Monumentendagen 2004)
Doelenkazerne

Kazernes

KazerneAdresOpgerichtGeslotenVerdwenenBijzonderheden
BarakkenkampHerenstraat1915191819203 Barakken voor elk 250 militairen
BrandweerkazerneLangebrug 5619361997---Gebouwd op de restanten van de in 1933 afgebrande Petruskerk
DoelenkazerneTussen Paterstraatje en Stedelijke boomkwekerij1808/181819804e Regiment Infanterie, Koksschool (1950)
St. JorisdoelenKorevaarstraat14e1424Voetboogschutters
St. JorisdoelenTussen Witte Singel en Groenhazengracht16e1821De Voorste Doelen, een stoer gebouw met zeskante toren
St. Sebastiaansdoelen1733Handboogschutters en kloveniers
Kazerne NoordGooimeerlaan 251982---Brandweer Leiden
Kazerne ZuidRooseveltstraat 4a1997---Brandweer Leiden
Kweekschool voor ZeevaartNoordeinde 2a18781973---Opleiding voor leerlingofficieren bij de Koninklijke Marine (1914), Marine Opruimingsdienst (1946), Sociaal-medische dienst der Kon. Marine (1949-1973), thans kantoorruimte
Matilo, FortRoomburg47 n.C.270Romeins Castellum
MorschpoortkazerneMorspoort18151981---4e Regiment Infanterie, Koksschool
Tijdelijke kazerneRapenburg 481914Mobilisatie 1914
WittepoortkazerneNoordeinde 218261964---Infanterie


Militaire gebouwen en terreinen

InstellingAdresOpgerichtGeslotenVerdwenenBijzonderheden
BurchtBurgsteegOmstreeks 1150---
Christelijk Militair TehuisBreestraat 19
DoelenpoortGroenhazengracht1645---Arent van 's-Gravesande
Exercitieveld aan de RuïneVan der Werfpark
Exercitieveld buiten de RijnsburgerpoortSchuttersveld1842
Koninklijk Militair InvalidenhuisHoge Rijndijk 2519131928---
Koninklijke Militaire Rijdschool en InstructieschoolKaiserstraat18061808Naar 's-Gravenhage overgebracht
Lammenschans16e16e16e
Marine Elektronisch en Optisch Bedrijf (MEOB)Oegstgeest194519982006Verplaatst naar Den Helder
Marine Vliegkamp ValkenburgValkenburg19392006MLD 320 en 321 squadron
Militair HospitaalMorssingel18751940
Militaire InfirmerieGroenhazengracht1875Verplaatst naar een terrein buiten de Morspoort
Militair InvalidenhuisMiddelweg hoek Koppenhinksteeg18171913Voormalig Oude Liedenhuis
Militaire StrafgevangenisPesthuis1822-18241890
Militaire wapen- en kledingmagazijnenBreestraatBEF 1855AF 1855Gedeelte voormalige Catharinagasthuis
MunitiemagazijnKaarsenmakersstraat1799
Muurtoren OostenrijkJan van Houtkade 50Eind 15e
Muurtoren BourgondiëJan van HoutkadeEind 15e1871
Nederlands Leger- en Wapenmuseum Generaal Hoefer 19561984---Gebouw thans deel van Naturalis
Rijks MunitiemagazijnLage MorswegTen behoeve van het 4e Regiment Infanterie
Tehuis voor MilitairenMorsweg 341903Afdeeling Leiden van de Ned. Milit. Bond

Bunkers en schuilkelders

In mei 1939 werd in de Stadsgehoorzaal een grote Luchtbeschermingstentoonstelling gehouden onder de naam "Als het om menschenlevens gaat". De tentoonstelling was georganiseerd door de afdeling Leiden van de Ned. Ver. Voor Luchtbescherming. In de kelders van de Stadsgehoorzaal was door de dienst Gemeentewerken een model-schuilkelder ingericht. Die schuilkelder bleef ook na de tentoonstelling in gebruik. In totaal werden in 1939 de volgende openbare werken uitgevoerd: een 17-tal openbare schuilloopgraven gemaakt, een 10-tal kelders tot openbare schuilplaatsen ingericht en voor de inrichting van een 5-tal kelders voorbereidende maatregelen getroffen (Leidsch Dagblad, 30-dec-1939).

LokatieAdresSoortOpgerichtVerdwenenBijzonderheden
 BeestenmarktSchuilkelderOpenbare schuilplaats gepland tegenover Lido Theater
 Boerhaavelaan 6Schuilkelder19431944Schuilkelder in de tuin tbv de Ortskommandant
Speelplaats van de schoolBoommarktBunker1946
Café De HarmonieBreestraat 16SchuilkelderToegankelijk vanuit café
Hunkemöller & LexisBreestraat 99-101SchuilkelderPlaats voor ongeveer "90 man"
StadsgehoorzaalBreestraatSchuilkelder1939Ingericht n.a.v. een luchtbeschermings-tentoonstelling
 BurggravenlaanSchuilkelderOpenbare schuilplaats
Mij. "De Veluwe"Galgewater 14SchuilkelderMax 35 personen
Geologisch LaboratoriumGarenmarktSchuilkelderOpenbare schuilplaats
AmbachtsschoolHaagwegSchuilkelder1943Capaciteit in totaal 1250 personen, waarvan 570 personen in het openbare gedeelte
HaagbrugHaagwegSchuilkelder1943Plaats voor ongeveer 1250 personen
 HaagwegBunker1940-19451947Meerdere bunkers
Blauwpoortsbrug, kelder van de HaarlemmerstraatSchuilkelderOpenbare schuilplaats
 HaarlemmerwegBunker1942---Telefoonbunker, gesloopt en onder de grond verwerkt
Havenbrug, kelder van de HavenSchuilkelderOpenbare schuilplaats
Station HeerensingelHerensingelSchuilkelder
Modemagazijn "De Faam"Hoogstraat 1-2SchuilkelderSchuilgelegenheid voor 140 personen
Villa "t Eilandje"Jan van Goijenkade 44SchuilkelderWoonhuis Prof. Nieuwenhuis, schuilplaats voor 180 personen
 KooiparkSchuilkelderOpenbare schuilplaats
 Korevaarstraat 4-6-8Schuilkelder1943Schuilgelegenheid voor 200 personen
Defensie-terreinKwaaklaan, OegstgeestBunker---In gebruik bij Landmacht, Luchtmacht en NAVO
 Langebrug 107SchuilkelderCapaciteit 54 personen
Koole-Nicola & CoLevendaal 71-79Schuilkelder
Leidsch NaaimachinehuisMaarsmansteeg 8SchuilkelderFirma Lewenstein, capaciteit 53 personen
 MorswegBunker1940-1945Duitse communicatiebunker van het type 616, thans gemeentelijk monument
MunnikenpolderLeiderdorp: nabij de Hoogmadese wegBunker1942---Duitse telefoonbunker
 Leiderdorp: Zijldijk na de Nieuwe WegBunkerDuitse telefoonbunker ,verbonden met bunkers Haarlemmerweg en Munnikenpolder
J. KoorenmanNieuwe Rijn 107SchuilkelderHoek Langestraat
Bos van WijckersloothOegstgeestBunker1940-1945---Schuilkelder voor Duitse officieren
 Rapenburg 6Schuilkelder
Maatschappij ToonkunstRapenburg 22Schuilkelder
Academisch ZiekenhuisRijnsburgerwegSchuilkelderOpenbare schuilplaats
Academisch  Rijnsburgerweg 33SchuilkelderIngang in de tuin door een poort vanaf de weg
Woonhuis H. van der MeijRijzichtweg, OegstgeestSchuilkelder1939Plaats voor 15 a 17 personen
 SchuttersveldSchuilloopgraaaf19391943
Rijksmuseum voor VolkenkundeSteenstraatSchuilkelderOpenbare schuilplaats in voormalig Academisch Ziekenhuis en schuilkelders voor collectie
SterrenwachtSterrenwachtlaan 9SchuilkelderOpenbare schuilkelder in het souterrain
StadhuisVischmarktSchuilkelder1939Verdeeld in een openbare scherfvrije schuilkelder en een kleinere scherfvrije en gasdichte schuilkelder voor het gemeentebestuur
 Zoeterwoude-RijndijkBunker1966Commandopost van de vroegere Dienst Bescherming Bevolking voor de kring Zuid-Holland A
 Zonneveldstraat 15KelderCentrale post van de Luchtbeschermingsdienst

Laatst gewijzigd 01 juli 2016